Bước vào tuổi trung niên, nhiều nam giới nhận thấy cơ thể không còn như trước: nhanh mệt hơn, giảm hứng thú trong chuyện vợ chồng, vòng bụng to dần, tâm trạng thất thường. Những thay đổi này thường được gọi chung là “mãn dục nam” và hay được quy cho việc suy giảm testosterone. Thực tế phức tạp hơn thế, và hiểu đúng sẽ giúp bạn không chủ quan nhưng cũng không lo lắng quá mức.
Testosterone thay đổi thế nào theo tuổi?
Testosterone là nội tiết tố sinh dục nam chủ yếu, liên quan đến ham muốn tình dục, khối cơ, mật độ xương, quá trình tạo máu và trạng thái tinh thần. Khác với thời kỳ mãn kinh ở phụ nữ, khi nội tiết tố giảm nhanh trong vài năm, ở nam giới sự suy giảm diễn ra chậm và kéo dài.
- Theo Cơ quan Y tế Quốc gia Anh (NHS), testosterone giảm khoảng 1% mỗi năm kể từ khoảng 30–40 tuổi, và mức giảm đều đặn này tự nó ít khi gây ra vấn đề.
- Theo MSD Manuals, mức giảm trung bình là 1–2% mỗi năm và khác nhau rất nhiều giữa từng người; nam giới ở độ tuổi 70 thường chỉ còn một nửa hoặc ít hơn lượng testosterone so với tuổi 20.
- Theo Mayo Clinic, phần lớn nam giới lớn tuổi vẫn có nồng độ testosterone trong giới hạn bình thường; chỉ khoảng 10–25% có nồng độ được xem là thấp.
NHS cũng lưu ý tình trạng suy sinh dục khởi phát muộn là không phổ biến và không phải một phần bình thường của quá trình lão hóa.
Dấu hiệu gợi ý testosterone thấp
Các biểu hiện thường xuất hiện từ từ và dễ bị bỏ qua. Dựa trên mô tả của NHS, Mayo Clinic, MSD Manuals và Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, có thể chia thành ba nhóm:
| Nhóm biểu hiện | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|
| Tình dục | Giảm ham muốn, rối loạn cương dương, ít cương tự phát hơn, khó có con |
| Thể chất | Giảm khối cơ và sức mạnh, tăng mỡ vùng bụng, vú to hoặc căng tức, giảm mật độ xương và dễ gãy xương, thiếu máu nhẹ không rõ nguyên nhân, bốc hỏa hoặc đổ mồ hôi |
| Tinh thần và giấc ngủ | Thiếu năng lượng và động lực, dễ cáu gắt, buồn chán, giảm tập trung và trí nhớ, rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi kéo dài |
Theo Mayo Clinic, nhiều người có testosterone thấp nhưng không có triệu chứng nào. Ngược lại, các dấu hiệu trên không đặc hiệu và có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác, nên không thể tự kết luận chỉ dựa trên cảm nhận.
Nguyên nhân: không chỉ do tuổi tác
Bệnh lý và thuốc
Theo NHS, suy sinh dục khởi phát muộn dễ gặp hơn ở nam giới béo phì hoặc mắc đái tháo đường típ 2. Mayo Clinic nêu thêm một số yếu tố có thể làm giảm testosterone như hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, béo phì, tình trạng căng thẳng của cơ thể khi mắc bệnh nặng hoặc sau phẫu thuật, và việc dùng thuốc giảm đau nhóm opioid. Điều đáng chú ý là khi các tình trạng này được điều trị, nồng độ testosterone có thể trở về mức bình thường.
Lối sống và tâm lý
NHS nhấn mạnh rằng trong nhiều trường hợp, các triệu chứng ở tuổi trung niên không liên quan đến nội tiết tố mà đến lối sống và tâm lý: thiếu ngủ, ăn uống kém, ít vận động, uống nhiều rượu bia, hút thuốc, căng thẳng, lo âu, trầm cảm, áp lực công việc, tài chính hay các mối quan hệ. Theo Mayo Clinic, chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 trở lên cũng có thể gây ra những biểu hiện giống testosterone thấp.
Lối sống giúp duy trì sức khỏe nam giới
Theo Bệnh viện Vinmec, không có cách nào làm tăng testosterone một cách tự nhiên, nhưng chế độ ăn lành mạnh và tập luyện hợp lý giúp duy trì sức mạnh, năng lượng và khối cơ, đồng thời cải thiện cảm xúc và giấc ngủ. Bạn có thể bắt đầu từ những thay đổi sau:
- Vận động đều đặn: Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh khuyến nghị dành 30–60 phút mỗi ngày, duy trì 5 lần mỗi tuần, ví dụ đi bộ nhanh, bơi lội hoặc yoga.
- Ngủ đủ giấc: ngủ 7–8 giờ mỗi ngày và hạn chế thức khuya, theo khuyến nghị của Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.
- Giữ cân nặng hợp lý: thừa cân, béo phì vừa liên quan đến testosterone thấp, vừa gây ra các triệu chứng tương tự.
- Ăn uống cân đối: ăn đủ chất, đa dạng rau quả và cá; hạn chế đồ nhiều dầu mỡ, thức ăn nhanh, món quá ngọt hoặc quá mặn.
- Hạn chế rượu bia, không hút thuốc và tránh tiếp xúc với khói thuốc.
- Kiểm soát căng thẳng: sắp xếp công việc hợp lý, tập thư giãn, chia sẻ với người thân.
- Thận trọng với thảo dược và sản phẩm bổ sung: theo Bệnh viện Vinmec, các loại thảo dược chưa được chứng minh về tính an toàn và hiệu quả đối với tình trạng này. Hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Khi nào cần đi khám nam khoa?
Bạn nên đến gặp bác sĩ nam khoa hoặc nội tiết khi các biểu hiện nêu trên kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, công việc hay đời sống vợ chồng. Đặc biệt, đừng trì hoãn nếu bạn buồn chán kéo dài, mất ngủ nhiều hoặc có suy nghĩ tiêu cực.
Khi thăm khám, bác sĩ sẽ hỏi về triệu chứng, công việc, đời sống tinh thần và các thuốc đang dùng. Theo Bệnh viện Vinmec, xét nghiệm máu là cách duy nhất để phát hiện suy giảm testosterone. Mẫu máu thường được lấy vào buổi sáng, khi nồng độ nội tiết tố ở mức cao nhất. Theo Mayo Clinic, nếu kết quả lần đầu thấp, xét nghiệm cần được lặp lại để khẳng định.
Về điều trị, MSD Manuals cho biết liệu pháp bổ sung testosterone chỉ dành cho người vừa có triệu chứng, vừa có nồng độ testosterone trong máu thấp bất thường; không khuyến cáo cho người có nồng độ bình thường với mong muốn làm chậm lão hóa. Liệu pháp này có thể gây tác dụng không mong muốn như tăng hồng cầu quá mức, hình thành cục máu đông, vú to, mụn trứng cá, và người điều trị cần được theo dõi định kỳ. Vì vậy, việc dùng thuốc phải do bác sĩ chỉ định và giám sát; bạn tuyệt đối không tự mua và tự sử dụng.
Suy giảm testosterone theo tuổi là quá trình tự nhiên và diễn ra chậm. Điều bạn có thể chủ động làm là duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát tốt các bệnh mạn tính và đi khám sớm khi cơ thể có dấu hiệu bất thường.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- NHS – The ‘male menopause’
- MSD Manuals – Effects of Aging on the Male Reproductive System
- Mayo Clinic – Male menopause: Myth or reality?
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Suy giảm Testosterone: Nguyên nhân, dấu hiệu, cách điều trị
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Mãn dục nam: Những điều cần biết