Nhiều gia đình đã sắm máy đo huyết áp để tự theo dõi cho ông bà, cha mẹ. Thế nhưng không ít người băn khoăn: sao mỗi lần đo một số, sáng khác chiều, tay này khác tay kia? Phần lớn sai lệch đến từ cách đo chưa đúng. Đo đúng cách, đều đặn và ghi chép cẩn thận sẽ giúp bác sĩ có thêm thông tin quý để đánh giá và điều chỉnh điều trị.
Vì sao nên theo dõi huyết áp tại nhà?
Tăng huyết áp thường không có triệu chứng rõ ràng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2024 ước tính có khoảng 1,4 tỷ người từ 30 đến 79 tuổi bị tăng huyết áp, trong đó khoảng 44% không biết mình mắc bệnh và chỉ khoảng 23% được kiểm soát huyết áp. WHO khuyến khích kiểm tra huyết áp thường xuyên và cho biết người bệnh có thể tự đo bằng máy tự động, đồng thời vẫn cần nhân viên y tế đánh giá nguy cơ và các bệnh đi kèm.
Theo Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), việc đo tại nhà đặc biệt hữu ích với người đã được chẩn đoán tăng huyết áp, người mới bắt đầu hoặc đang điều chỉnh điều trị, và người có yếu tố nguy cơ tim mạch. AHA ví một lần đo giống như một “bức ảnh chụp nhanh”; nhiều kết quả theo thời gian mới cho bức tranh đầy đủ.
Chọn máy đo phù hợp
- Ưu tiên máy đo bắp tay tự động. AHA khuyên dùng máy có băng quấn ở bắp tay; máy đo ở cổ tay hoặc ngón tay cho kết quả kém tin cậy hơn.
- Chọn băng quấn đúng cỡ. Hãy đo vòng bắp tay trước khi mua. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế được Bệnh viện Vinmec trích dẫn, chiều dài túi hơi của băng quấn tối thiểu bằng 80% chu vi cánh tay, chiều rộng tối thiểu bằng 40%.
- Kiểm tra máy định kỳ. AHA gợi ý mang máy đến phòng khám khoảng mỗi năm một lần để so sánh với máy của bác sĩ và được hướng dẫn cách dùng.
Các bước đo huyết áp đúng cách
Trước khi đo:
- Không hút thuốc, không uống đồ có caffeine và không vận động trong ít nhất 30 phút trước khi đo (theo AHA). Hướng dẫn của Bộ Y tế còn khuyên tránh cà phê, thuốc lá, rượu bia trong 2 giờ trước khi đo.
- Đi tiểu trước khi đo.
- Ngồi nghỉ yên tĩnh ít nhất 5 phút, không nói chuyện, không dùng điện thoại.
Tư thế khi đo:
- Ngồi ghế có tựa lưng (không ngồi sofa lún), lưng thẳng, hai bàn chân đặt phẳng trên sàn, không bắt chéo chân.
- Đặt cánh tay lên bàn, băng quấn quấn trực tiếp trên da ở bắp tay và ngang mức tim. Mép dưới băng quấn cách nếp khuỷu khoảng 2 cm.
Trong lúc đo:
- Mỗi lần đo, nên đo ít nhất 2 lần, cách nhau 1–2 phút. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, nếu hai lần chênh nhau trên 10 mmHg thì nghỉ thêm vài phút rồi đo lại.
- Lần đo đầu tiên nên đo cả hai tay; về sau dùng tay có số đo cao hơn để theo dõi.
- Đo vào cùng một khung giờ mỗi ngày để dễ so sánh.
Ghi chép và hiểu con số
Hãy ghi lại ngày, giờ, cả hai lần đo vào một cuốn sổ (hoặc dùng bộ nhớ của máy) và mang theo khi tái khám. Theo AHA, các mức huyết áp được phân loại như sau:
| Phân loại (AHA) | Tâm thu (số trên, mmHg) | Tâm trương (số dưới, mmHg) |
|---|---|---|
| Bình thường | Dưới 120 | và dưới 80 |
| Huyết áp tăng | 120–129 | và dưới 80 |
| Tăng huyết áp giai đoạn 1 | 130–139 | hoặc 80–89 |
| Tăng huyết áp giai đoạn 2 | Từ 140 trở lên | hoặc từ 90 trở lên |
| Cơn tăng huyết áp nghiêm trọng | Trên 180 | và/hoặc trên 120 |
WHO chẩn đoán tăng huyết áp khi huyết áp từ 140/90 mmHg trở lên ở hai ngày đo khác nhau. Các ngưỡng có thể khác nhau đôi chút giữa các hướng dẫn, vì vậy việc chẩn đoán và đặt mục tiêu huyết áp cho từng người cần do bác sĩ quyết định.
Một lưu ý quan trọng từ AHA: không tự ý ngừng hay thay đổi thuốc huyết áp dựa trên kết quả đo tại nhà. Hãy mang sổ theo dõi đến gặp bác sĩ để được điều chỉnh.
Khi nào cần gọi cấp cứu hoặc đi khám ngay?
Một lần đo cao chưa hẳn là nguy hiểm, có thể do sai tư thế hoặc vừa vận động. Theo AHA, nếu số đo đột ngột trên 180/120 mmHg, hãy nghỉ một lúc rồi đo lại; nếu vẫn rất cao, cần liên hệ bác sĩ ngay. Đặc biệt, hãy gọi cấp cứu 115 nếu huyết áp trên 180/120 mmHg kèm một trong các dấu hiệu:
- Đau ngực, khó thở, đau lưng.
- Tê hoặc yếu tay chân, méo miệng, nói khó.
- Thay đổi thị lực, lú lẫn, chóng mặt, buồn nôn hoặc nôn.
WHO cũng liệt kê các biểu hiện khi huyết áp rất cao như đau đầu dữ dội, mờ mắt, ù tai, chảy máu cam, rối loạn nhịp tim; khi gặp những dấu hiệu này cần được thăm khám ngay.
Lời kết
Đo huyết áp tại nhà là thói quen nhỏ nhưng có giá trị lớn trong việc bảo vệ tim mạch, với điều kiện đo đúng cách và đều đặn. Hãy coi cuốn sổ huyết áp như “người bạn đồng hành” mỗi lần tái khám, và luôn trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi bất kỳ điều gì trong kế hoạch điều trị.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) – Home Blood Pressure Monitoring
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Hypertension
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Cách đo huyết áp theo hướng dẫn của Bộ Y tế
