Bước sang tuổi 40–50, nhiều người bắt đầu than phiền: hay quên chìa khóa, vừa gặp đã quên tên người quen, đọc sách lâu không còn tập trung như trước. Bên cạnh nỗi lo “có phải mình sắp lẫn?”, điều đáng quan tâm hơn là: chúng ta có thể làm gì từ hôm nay để giữ cho bộ não minh mẫn lâu dài? Tin vui là Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra bộ khuyến cáo về giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ, trong đó phần lớn là những thói quen sống mà ai cũng có thể bắt đầu.
Vì sao cần quan tâm sức khỏe não bộ từ tuổi trung niên?
Theo WHO, trên thế giới có khoảng 50 triệu người sống chung với sa sút trí tuệ và mỗi năm có thêm gần 10 triệu ca mới; con số này được dự báo tăng lên 82 triệu người vào năm 2030 và 152 triệu người vào năm 2050. Sa sút trí tuệ không chỉ ảnh hưởng người bệnh mà còn là gánh nặng chăm sóc rất lớn cho gia đình.
Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec cho biết các yếu tố nguy cơ suy giảm trí nhớ gồm hai nhóm: nhóm không thay đổi được như tuổi tác, di truyền; và nhóm có thể điều chỉnh như chế độ ăn uống, lối sống, giấc ngủ. Tuổi trung niên chính là “giai đoạn vàng” để kiểm soát nhóm thứ hai, bởi nhiều bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, thừa cân thường bắt đầu xuất hiện ở độ tuổi này.
Những thói quen được WHO khuyến cáo
1. Vận động thể lực đều đặn
Đây là khuyến cáo được WHO đánh giá ở mức mạnh: hoạt động thể lực nên được khuyến khích ở người có nhận thức bình thường để giảm nguy cơ suy giảm nhận thức. Theo Vinmec, các hình thức vận động vừa phải như đi bộ nhanh, chạy bộ, bơi lội, khiêu vũ còn giúp tăng cường lưu thông máu lên não. Hãy chọn môn mình thích để dễ duy trì lâu dài.
2. Bỏ thuốc lá
WHO khuyến cáo những người đang hút thuốc nên được hỗ trợ cai thuốc, vì ngoài lợi ích cho não bộ, bỏ thuốc lá còn mang lại rất nhiều lợi ích sức khỏe khác cho tim, phổi và mạch máu.
3. Ăn uống lành mạnh, cân bằng
WHO khuyến nghị mọi người trưởng thành nên có chế độ ăn lành mạnh, cân bằng; chế độ ăn theo kiểu Địa Trung Hải (nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, dầu ô liu, ít thịt đỏ) cũng có thể được cân nhắc. Theo Vinmec, nên hạn chế đồ uống nhiều đường và thực phẩm quá nhiều năng lượng, ưu tiên trái cây, củ quả tự nhiên.
Một điểm đáng chú ý: WHO không khuyến cáo dùng các loại viên bổ sung vitamin B, vitamin E, axit béo không no đa nối đôi hay viên đa vi chất với mục đích phòng suy giảm nhận thức. Nói cách khác, bữa ăn đa dạng vẫn là nền tảng quan trọng nhất.
4. Giảm hoặc ngừng uống rượu bia ở mức có hại
WHO cho rằng các biện pháp giúp giảm hoặc ngừng uống rượu bia ở mức nguy hại có thể được áp dụng cho người có nhận thức bình thường hoặc suy giảm nhận thức nhẹ.
5. Rèn luyện trí óc
WHO cho biết rèn luyện nhận thức có thể được áp dụng cho người cao tuổi. Vinmec ví não bộ giống như cơ bắp, cần được “tập luyện” thường xuyên: học một kỹ năng mới, đọc sách, chơi ô chữ, học ngoại ngữ, chơi nhạc cụ… Duy trì giao lưu, trò chuyện với bạn bè, người thân cũng được WHO khuyến khích vì gắn với sức khỏe và chất lượng cuộc sống nói chung.
6. Ngủ đủ giấc
Theo Vinmec, người trưởng thành nên ngủ khoảng 7–9 giờ mỗi đêm, vì trong lúc ngủ não bộ củng cố và lưu trữ những ký ức dài hạn. Thiếu ngủ kéo dài là một trong những yếu tố làm suy giảm khả năng nhận thức.
Kiểm soát tốt bệnh mạn tính cũng là bảo vệ não
Nhiều người không biết rằng chăm sóc tim mạch và chuyển hóa cũng chính là chăm sóc não bộ. Trong bộ khuyến cáo của WHO có nêu:
- Người tăng huyết áp và người đái tháo đường cần được điều trị, quản lý theo đúng hướng dẫn chuyên môn.
- Can thiệp thừa cân, béo phì ở tuổi trung niên và kiểm soát rối loạn mỡ máu ở tuổi trung niên có thể giúp giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ.
- Người cao tuổi nên được tầm soát thính lực để phát hiện và xử trí kịp thời tình trạng nghe kém; người bị trầm cảm cần được điều trị đúng cách.
Vì vậy, khám sức khỏe định kỳ, đo huyết áp, kiểm tra đường huyết, mỡ máu và tuân thủ điều trị theo chỉ định của bác sĩ là việc nên làm đều đặn từ tuổi trung niên.
Khi nào hay quên cần đi khám?
Quên vặt đôi khi là bình thường, nhất là khi căng thẳng, thiếu ngủ. Tuy nhiên, nên đi khám chuyên khoa thần kinh nếu bản thân hoặc người thân có những biểu hiện như:
- Hay quên tăng dần, hỏi đi hỏi lại một chuyện, quên cả sự việc vừa mới xảy ra.
- Gặp khó khăn với công việc quen thuộc như tính tiền, nấu ăn, sử dụng điện thoại.
- Lạc đường ở nơi quen thuộc, nhầm lẫn thời gian, khó tìm từ khi nói chuyện.
- Thay đổi tính tình rõ rệt: dễ cáu gắt, thờ ơ, thu mình.
- Hay quên kèm đau đầu, chóng mặt, yếu tay chân, nói khó – cần đi cấp cứu ngay nếu các dấu hiệu xuất hiện đột ngột.
Phát hiện sớm giúp bác sĩ tìm đúng nguyên nhân – có những nguyên nhân gây giảm trí nhớ có thể cải thiện được nếu điều trị kịp thời.
Lời kết
Không có “phép màu” nào giữ trí nhớ mãi minh mẫn, nhưng những việc nhỏ làm đều đặn – đi bộ mỗi ngày, ăn nhiều rau quả, ngủ đủ giấc, tránh thuốc lá và rượu bia, chăm học hỏi điều mới và kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết, mỡ máu – chính là cách đầu tư bền vững nhất cho bộ não của chúng ta.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines – Executive summary
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Các phương pháp phòng ngừa suy giảm trí nhớ
