Vừa cầm chìa khóa đã quên để đâu, gặp người quen mà mãi không nhớ ra tên – những lần đãng trí như vậy khiến nhiều người ở tuổi trung niên và cao tuổi lo lắng: đây chỉ là dấu hiệu của tuổi tác hay là khởi đầu của sa sút trí tuệ? Hiểu đúng sự khác nhau giúp bạn bớt hoang mang và biết lúc nào nên đi khám.
Hay quên do tuổi tác khác gì dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2021 có 57 triệu người trên thế giới đang sống chung với sa sút trí tuệ và mỗi năm có thêm gần 10 triệu ca mới. Bệnh Alzheimer là dạng thường gặp nhất, có thể chiếm 60–70% số ca. Tuy vậy, không phải cứ hay quên là mắc bệnh.
Dựa trên danh sách dấu hiệu cảnh báo của Hiệp hội Alzheimer (Alzheimer’s Association), có thể so sánh như sau:
| Thay đổi thường gặp theo tuổi | Dấu hiệu cần lưu ý |
|---|---|
| Thỉnh thoảng quên tên, quên lịch hẹn nhưng sau đó nhớ lại | Mất trí nhớ đến mức làm xáo trộn cuộc sống hằng ngày |
| Nhầm thứ trong tuần rồi tự nhận ra | Lẫn lộn về thời gian hoặc nơi chốn |
| Đôi khi để đồ sai chỗ, lần lại từng bước thì tìm được | Để đồ thất lạc và không còn khả năng lần lại các bước để tìm |
| Đôi lúc khó tìm đúng từ muốn nói | Xuất hiện khó khăn mới về từ ngữ khi nói hoặc viết |
Phán đoán kém đi, thu mình khỏi các hoạt động xã hội, thay đổi tâm trạng và tính cách cũng là dấu hiệu cảnh báo.
Suy giảm nhận thức nhẹ – giai đoạn “ở giữa” cần chú ý
Theo Mayo Clinic, suy giảm nhận thức nhẹ là giai đoạn trung gian giữa khả năng tư duy bình thường và sa sút trí tuệ. Các biểu hiện thường gặp gồm:
- Quên thường xuyên hơn, hay lỡ các cuộc hẹn hoặc sự kiện.
- Mất mạch suy nghĩ, khó theo dõi nội dung một cuốn sách, bộ phim hay cuộc trò chuyện.
- Khó tìm từ, khó ra quyết định, khó làm theo hướng dẫn hoặc hoàn tất một việc.
- Lúng túng khi tìm đường ở những nơi vốn quen thuộc.
- Những thay đổi này được gia đình, bạn bè nhận ra.
Mayo Clinic cho biết các nghiên cứu gợi ý khoảng 10–15% người có suy giảm nhận thức nhẹ tiến triển thành sa sút trí tuệ mỗi năm, trong khi ở người cao tuổi nói chung con số này khoảng 1–3%. Nguy cơ cao hơn, nhưng không phải ai cũng chuyển thành bệnh, vì vậy phát hiện sớm và theo dõi định kỳ rất có ý nghĩa.
Vì sao trí nhớ giảm? Những yếu tố bạn có thể thay đổi
Tuổi tác là yếu tố nguy cơ không thể thay đổi. Tuy nhiên, WHO nhấn mạnh nguy cơ sa sút trí tuệ tích lũy trong suốt cuộc đời và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố có thể điều chỉnh, như hút thuốc lá, uống rượu bia ở mức có hại, ít vận động, cô lập xã hội. Mayo Clinic bổ sung thêm đái tháo đường, tăng huyết áp, béo phì, trầm cảm, ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn và chấn thương sọ não. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), khoảng 4 trong 10 trường hợp sa sút trí tuệ có thể phòng ngừa được nếu thay đổi các yếu tố nguy cơ này.
Hay quên cũng không phải lúc nào cũng do sa sút trí tuệ. Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, suy giảm trí nhớ ở người lớn tuổi còn có thể liên quan đến mất ngủ, căng thẳng, trầm cảm, rối loạn tuyến giáp, thiếu hụt dinh dưỡng (như vitamin B1, B12) hoặc tác dụng của một số loại thuốc. Vì vậy, nên để bác sĩ tìm nguyên nhân thay vì tự kết luận.
Thói quen giúp giữ trí nhớ và giảm nguy cơ
Những thói quen dưới đây được các tổ chức y tế khuyến nghị để giảm nguy cơ:
- Vận động đều đặn: NHS khuyên người trưởng thành dành ít nhất 150 phút mỗi tuần cho hoạt động thể lực cường độ vừa (như đi bộ nhanh, đạp xe), kèm các bài tập tăng sức mạnh cơ ít nhất 2 lần mỗi tuần.
- Kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu: WHO xếp việc quản lý huyết áp, cholesterol và đường huyết vào nhóm biện pháp giảm nguy cơ. Hãy khám định kỳ và điều trị theo chỉ định của bác sĩ.
- Không hút thuốc, tránh rượu bia ở mức có hại.
- Giữ cân nặng hợp lý: theo NHS, với người thừa cân, béo phì, chỉ cần giảm 5–10% phần cân nặng dư thừa cũng giúp giảm nguy cơ.
- Ngủ ngon: duy trì thói quen ngủ tốt và đi khám nếu có rối loạn giấc ngủ.
- Giao tiếp và rèn luyện trí não: thường xuyên gặp gỡ người thân, bạn bè; giải ô chữ, chơi các trò rèn trí nhớ.
- Chăm sóc tai và mắt: dùng máy trợ thính khi được chỉ định, khám mắt định kỳ.
- Bảo vệ vùng đầu: đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy, xe đạp.
Khi nào cần đi khám?
Mayo Clinic khuyên nên trao đổi với nhân viên y tế khi bạn hoặc người thân nhận thấy có thay đổi về trí nhớ hay khả năng tư duy. Bạn nên đi khám sớm nếu:
- Tình trạng quên xuất hiện ngày càng thường xuyên hoặc nặng dần.
- Hay hỏi lặp lại cùng một câu, quên việc vừa xảy ra, quên đã ăn hay đã uống thuốc chưa.
- Lạc đường ở nơi quen thuộc, lẫn lộn ngày đêm.
- Việc quên ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt hoặc gây mất an toàn khi nấu ăn, tham gia giao thông.
- Kèm thay đổi tâm trạng, tính cách, thu mình, ngại giao tiếp.
Bác sĩ có thể hỏi bệnh, làm các bài kiểm tra nhận thức và chỉ định thêm xét nghiệm hoặc chụp chiếu khi cần để tìm nguyên nhân.
Hay quên ở tuổi trung niên và cao tuổi phần lớn là thay đổi tự nhiên, nhưng khi trí nhớ giảm tới mức cản trở cuộc sống thì không nên chủ quan. Vận động đều, kiểm soát huyết áp và đường huyết, ngủ tốt, sống gắn kết và không hút thuốc là những việc trong tầm tay để chăm sóc bộ não. Nếu còn băn khoăn, hãy đi khám để được tư vấn phù hợp.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Dementia – Fact sheet
- Mayo Clinic – Mild cognitive impairment – Symptoms and causes
- Alzheimer’s Association – 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer’s and Dementia
- NHS – Can dementia be prevented?
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Bệnh suy giảm trí nhớ ở người già: Nguyên nhân, dấu hiệu, điều trị