Đi bộ một đoạn thấy bắp chân đau như chuột rút, phải đứng lại nghỉ vài phút mới đi tiếp được – nhiều người trung niên, cao tuổi cho rằng đó là do mỏi chân hay thoái hóa khớp. Tuy nhiên, kiểu đau “đi thì đau, nghỉ thì đỡ” này có thể là dấu hiệu của bệnh động mạch chi dưới do xơ vữa – tình trạng mạch máu nuôi chân bị hẹp lại. Điều đáng lưu ý là bệnh này thường đi kèm nguy cơ ở tim và não, nên phát hiện sớm có ý nghĩa rất lớn.
Bệnh động mạch chi dưới là gì?
Theo NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh), bệnh động mạch ngoại biên xảy ra khi các động mạch cấp máu cho chân bị hẹp hoặc tắc. Nguyên nhân thường gặp nhất là xơ vữa động mạch – các mảng mỡ tích tụ dần trong thành mạch.
Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec nhấn mạnh xơ vữa động mạch là một bệnh mang tính hệ thống, gây tổn thương động mạch ở nhiều cơ quan. Người bị xơ vữa động mạch chi dưới thường cũng có xơ vữa ở động mạch vành (nuôi tim) và động mạch não. Theo Vinmec, trong số người bệnh xơ vữa động mạch chân tử vong, khoảng 55% là do biến chứng ở tim và 10% do tai biến mạch máu não. Vì vậy, cơn đau ở chân đôi khi là “lời nhắc” để kiểm tra cả hệ tim mạch.
Ai có nguy cơ cao?
Theo Vinmec, các yếu tố nguy cơ chính gồm:
- Hút thuốc lá.
- Tăng huyết áp.
- Đái tháo đường.
- Thừa cân, béo phì và ít vận động.
- Chế độ ăn không lành mạnh, nhiều mỡ động vật.
- Tiền sử gia đình có người mắc bệnh tim mạch sớm.
NHS cũng khuyên người bệnh kiểm soát tốt huyết áp, cholesterol (mỡ máu) và đường huyết – cho thấy đây là những yếu tố liên quan mật thiết tới quá trình xơ vữa.
Dấu hiệu nhận biết
Đau cách hồi – triệu chứng điển hình
Theo NHS, triệu chứng chính là đau chân khi đi bộ và giảm sau khi nghỉ vài phút, gọi là đau cách hồi (khập khiễng cách hồi). Cơn đau thường ở bắp chân, có cảm giác như chuột rút, đau nhức hoặc bỏng rát, có thể ở cả hai chân nhưng một bên nặng hơn.
Tuy vậy, không phải ai cũng có triệu chứng này. Theo Vinmec, chỉ khoảng 30% người bệnh động mạch ngoại biên ở chân có đau cách hồi, trong khi khoảng 60% không có triệu chứng. Người đái tháo đường, người lớn tuổi thường ít biểu hiện, nên dễ bị bỏ sót.
Các dấu hiệu khác ở chân
NHS liệt kê thêm một số biểu hiện:
- Rụng lông ở chân; da chân bóng, đổi màu.
- Chân, bàn chân lạnh hơn bình thường; tê hoặc yếu chân.
- Móng chân mọc chậm, giòn dễ gãy.
- Vết loét, vết thương ở bàn chân lâu lành.
Khi bệnh nặng, cơn đau có thể xuất hiện cả lúc nghỉ, nặng hơn về đêm. Vinmec cảnh báo hẹp rất nặng có thể gây vết thương không lành, hoại tử và nguy cơ phải cắt cụt chi nếu không được điều trị tích cực.
Chẩn đoán như thế nào?
Theo NHS, bác sĩ sẽ hỏi triệu chứng, tiền sử gia đình, khám chân và có thể chỉ định xét nghiệm máu. Một phương pháp đơn giản, không đau là đo chỉ số huyết áp cổ chân – cánh tay (ABI): so sánh huyết áp ở cổ chân với huyết áp ở cánh tay. Vinmec cho biết các trường hợp hẹp nhẹ, chưa có triệu chứng thường chỉ được phát hiện nhờ phép đo này. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định thêm các kiểm tra khác để đánh giá mức độ hẹp mạch.
Phòng ngừa và chăm sóc hằng ngày
- Bỏ thuốc lá: theo NHS, hút thuốc có thể làm triệu chứng nặng hơn. Đây là bước quan trọng nhất.
- Đi bộ, tập luyện đều đặn: Vinmec cho biết chương trình luyện tập đi bộ hoặc đi trên máy chạy bộ, mỗi buổi 30–60 phút, 3 lần mỗi tuần trong 3 tháng giúp cải thiện triệu chứng. Người lâu ngày ít vận động nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu.
- Ăn uống lành mạnh: hạn chế mỡ động vật và thịt đỏ, ăn cá 2–3 lần mỗi tuần, tăng rau xanh và trái cây (theo Vinmec); giữ cân nặng hợp lý (theo NHS).
- Kiểm soát bệnh nền: dùng thuốc điều trị huyết áp, mỡ máu, đái tháo đường đúng theo chỉ định của bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc.
- Chăm sóc bàn chân: NHS khuyên chú ý giữ gìn bàn chân. Người bệnh nên kiểm tra bàn chân hằng ngày, đi giày vừa vặn, xử lý sớm các vết xước nhỏ.
Khi nào cần đi khám?
Theo NHS, bạn nên đi khám khi:
- Đau chân khi đi bộ và đỡ khi nghỉ ngơi.
- Đau chân liên tục, nặng hơn về đêm.
- Có các dấu hiệu như rụng lông chân, tê hoặc yếu chân tăng dần, vết loét lâu lành.
Ngoài ra, Vinmec lưu ý thiếu máu chi cấp tính – chân đột ngột đau dữ dội, lạnh, tím tái, tê và yếu liệt – là tình trạng cần đến cơ sở y tế ngay. Người có nhiều yếu tố nguy cơ như hút thuốc, đái tháo đường, mỡ máu cao nên trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra mạch máu chi dưới ngay cả khi chưa có triệu chứng.
Lời kết
Đau bắp chân khi đi bộ không phải lúc nào cũng là chuyện của cơ hay khớp. Lắng nghe cơ thể, đi khám sớm và thay đổi lối sống – bỏ thuốc lá, vận động, ăn uống lành mạnh, kiểm soát huyết áp, mỡ máu, đường huyết – là cách bảo vệ không chỉ đôi chân mà cả trái tim và bộ não.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Xơ vữa động mạch chi dưới: Dấu hiệu và điều trị
- NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh) – Peripheral arterial disease (PAD)
