Nhiều người chỉ phát hiện mình bị tăng huyết áp khi tình cờ đo ở một buổi khám sức khỏe, hoặc tệ hơn là khi đã gặp biến chứng. Lý do là căn bệnh này thường không gây triệu chứng rõ ràng trong thời gian dài. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2024 ước tính khoảng 1,4 tỷ người trưởng thành từ 30–79 tuổi trên toàn cầu mắc tăng huyết áp, và gần một nửa trong số đó không biết mình có bệnh. Hiểu đúng về huyết áp là bước đầu tiên để bảo vệ trái tim, bộ não và thận của chính mình.
Tăng huyết áp là gì?
Huyết áp là áp lực của dòng máu tác động lên thành động mạch mỗi khi tim co bóp. Chỉ số huyết áp gồm hai con số: huyết áp tâm thu (số trên) và huyết áp tâm trương (số dưới), đơn vị mmHg.
Theo WHO, một người được chẩn đoán tăng huyết áp khi huyết áp đo vào hai ngày khác nhau đều từ 140/90 mmHg trở lên. Khi áp lực này cao kéo dài, thành mạch và tim phải làm việc quá sức, lâu dần dẫn tới tổn thương ở nhiều cơ quan.
Vì sao gọi là “kẻ thầm lặng”?
Phần lớn người bị tăng huyết áp không có biểu hiện gì đặc biệt. Một số người có thể thấy đau đầu vùng gáy, chóng mặt, mệt mỏi, nhưng những dấu hiệu này rất dễ nhầm với thiếu ngủ hay căng thẳng. Chỉ khi huyết áp tăng rất cao, người bệnh mới có thể gặp:
- Đau đầu dữ dội, nhìn mờ.
- Đau tức ngực, khó thở.
- Chảy máu cam, tim đập nhanh hoặc không đều.
- Buồn nôn, lú lẫn.
Chính vì “im lặng”, tăng huyết áp không được kiểm soát có thể âm thầm làm tăng nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy tim, bệnh thận mạn và tổn thương mắt. Cách duy nhất để biết huyết áp của mình là đo huyết áp.
Ai có nguy cơ cao?
Tăng huyết áp liên quan chặt chẽ đến lối sống và một số yếu tố không thể thay đổi:
Yếu tố có thể thay đổi
- Ăn mặn, thói quen chấm nước mắm, dùng nhiều đồ ăn chế biến sẵn, dưa cà muối.
- Ăn ít rau quả, nhiều mỡ động vật, đồ chiên rán.
- Ít vận động, ngồi nhiều.
- Hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia.
- Thừa cân, béo phì, đặc biệt là béo bụng.
- Căng thẳng kéo dài, ngủ không đủ giấc.
Yếu tố khó thay đổi
- Tiền sử gia đình có người bị tăng huyết áp.
- Tuổi cao (nguy cơ tăng rõ sau 65 tuổi).
- Mắc kèm đái tháo đường hoặc bệnh thận.
Người có nhiều yếu tố nguy cơ nên kiểm tra huyết áp thường xuyên hơn, kể cả khi cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh.
Phòng ngừa và chăm sóc huyết áp mỗi ngày
Thay đổi lối sống là nền tảng trong phòng ngừa tăng huyết áp, và cũng là phần không thể thiếu với người đã được chẩn đoán. Một số khuyến nghị theo WHO và ngành y tế:
- Giảm muối: WHO khuyến nghị người trưởng thành dùng dưới 5 g muối mỗi ngày (tương đương khoảng một thìa cà phê), tính cả muối trong nước mắm, bột nêm, thực phẩm chế biến sẵn. Hãy nếm trước khi nêm, giảm dần độ mặn để vị giác kịp thích nghi.
- Ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá; hạn chế mỡ động vật, nội tạng, đồ chiên nhiều lần.
- Vận động đều đặn: ít nhất 150 phút mỗi tuần với cường độ vừa như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, hoặc 75 phút với cường độ cao hơn.
- Duy trì cân nặng hợp lý và vòng eo gọn gàng.
- Không hút thuốc, hạn chế tối đa rượu bia.
- Quản lý căng thẳng: ngủ đủ 7–8 tiếng, dành thời gian thư giãn, hít thở sâu, đi dạo, trò chuyện với người thân.
Tự đo huyết áp tại nhà đúng cách
- Ngồi nghỉ yên tĩnh 5 phút trước khi đo, không uống cà phê, không hút thuốc trong khoảng 30 phút trước đó.
- Ngồi tựa lưng, hai chân đặt trên sàn, cánh tay đặt trên bàn ngang tầm tim.
- Đo vào cùng khung giờ mỗi ngày (ví dụ buổi sáng và buổi tối), ghi lại kết quả vào sổ để mang theo khi đi khám.
Khi nào cần đi khám?
- Người trưởng thành nên đo huyết áp định kỳ, ngay cả khi không có triệu chứng.
- Khi tự đo nhiều lần thấy huyết áp từ 140/90 mmHg trở lên, hãy đi khám để được bác sĩ đánh giá và tư vấn.
- Người đã được chẩn đoán tăng huyết áp cần tái khám theo lịch hẹn, dùng thuốc đúng chỉ định, không tự ý ngừng hay đổi thuốc khi thấy chỉ số đã ổn.
- Gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay khi có đau đầu dữ dội, đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột – đây có thể là dấu hiệu của cơn tăng huyết áp nguy hiểm hoặc đột quỵ.
Lời kết
Tăng huyết áp có thể phòng ngừa và kiểm soát được nếu được phát hiện sớm. Một chiếc máy đo huyết áp trong nhà, một bữa ăn bớt mặn và 30 phút đi bộ mỗi ngày là những việc nhỏ nhưng mang lại lợi ích lâu dài cho trái tim. Hãy biết con số huyết áp của mình và của người thân, và đừng quên thăm khám định kỳ.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Hypertension – Fact sheet
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Uncontrolled high blood pressure puts over a billion people at risk (23/09/2025)
- Cổng thông tin Bộ Y tế – Tăng huyết áp – Nhận biết, điều trị và phòng ngừa