Đột quỵ (còn gọi là tai biến mạch máu não) có thể xảy ra bất cứ lúc nào: trong bữa cơm, lúc đang ngủ hay khi vừa thức dậy. Khác với nhiều bệnh khác, với đột quỵ, từng phút trôi qua đều quý giá. Người ở bên cạnh nhận ra dấu hiệu sớm và gọi cấp cứu kịp thời có thể giúp người bệnh giữ được tính mạng và giảm nguy cơ để lại di chứng. Quy tắc BE FAST là cách ghi nhớ đơn giản mà mọi gia đình nên biết.
Đột quỵ là gì?
Đột quỵ xảy ra khi dòng máu nuôi một vùng não bị gián đoạn – do mạch máu bị tắc hoặc bị vỡ. Khi não không được cung cấp đủ máu, tế bào não bắt đầu tổn thương rất nhanh. Chính vì vậy, các chuyên gia thường nói “thời gian là não”: can thiệp càng sớm, phần não được cứu càng nhiều.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), các dấu hiệu đột quỵ thường xuất hiện đột ngột, gồm:
- Đột ngột tê hoặc yếu mặt, tay hoặc chân, đặc biệt ở một bên cơ thể.
- Đột ngột lú lẫn, nói khó hoặc khó hiểu lời người khác nói.
- Đột ngột nhìn mờ hoặc giảm thị lực.
- Đột ngột đi lại khó khăn, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc mất phối hợp động tác.
- Đột ngột đau đầu dữ dội mà không rõ nguyên nhân.
Quy tắc BE FAST: 6 chữ cái cần nhớ
BE FAST là cách viết tắt tiếng Anh giúp người không có chuyên môn y tế nhanh chóng nhận biết một người có thể đang bị đột quỵ. Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh và CDC, quy tắc gồm:
| Chữ cái | Ý nghĩa | Cách kiểm tra nhanh |
|---|---|---|
| B – Balance | Thăng bằng | Người bệnh đột ngột chóng mặt, loạng choạng, mất thăng bằng hoặc khó phối hợp động tác. |
| E – Eyes | Mắt | Hỏi xem họ có đột ngột nhìn mờ hoặc mất một phần thị lực không. |
| F – Face | Khuôn mặt | Đề nghị người bệnh cười: một bên mặt có bị xệ, miệng có bị méo lệch không? |
| A – Arms | Cánh tay | Đề nghị giơ cả hai tay lên: một bên tay có yếu, tê hoặc trôi dần xuống không? |
| S – Speech | Lời nói | Đề nghị lặp lại một câu đơn giản: giọng có líu lưỡi, nói ngọng, khó nói không? |
| T – Time | Thời gian | Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, gọi cấp cứu ngay và ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu. |
Lưu ý: chỉ cần một dấu hiệu cũng đã đủ để nghĩ đến đột quỵ. Đừng chờ các dấu hiệu khác xuất hiện thêm, cũng đừng chờ xem triệu chứng có tự hết hay không.
Làm gì khi nghi ngờ người thân bị đột quỵ?
Những phút đầu tiên có ý nghĩa rất lớn. Theo CDC, các phương pháp điều trị đột quỵ đạt hiệu quả tốt nhất chỉ khi đột quỵ được nhận biết trong vòng 3 giờ. Vì vậy, người nhà nên:
- Gọi ngay cấp cứu 115 hoặc nhanh chóng đưa người bệnh đến bệnh viện có khả năng điều trị đột quỵ gần nhất. CDC khuyên nên gọi xe cấp cứu thay vì để người bệnh tự lái xe đến viện.
- Ghi lại thời điểm bắt đầu có triệu chứng (hoặc lần cuối cùng thấy người bệnh còn bình thường) để báo cho nhân viên y tế.
- Giữ người bệnh bình tĩnh, đặt nằm ở tư thế an toàn; nếu người bệnh nôn, cho nằm nghiêng để tránh sặc.
Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, những việc không nên làm gồm: chần chừ chờ đợi, tự xử trí tại nhà, tự ý cho người bệnh uống thuốc hoặc ăn uống khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.
Ai có nguy cơ cao và phòng ngừa thế nào?
Theo NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh), nguy cơ đột quỵ tăng lên ở người trên 50 tuổi và ở người có các bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường, rung nhĩ, cholesterol máu cao hoặc từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua. Lối sống kém lành mạnh cũng góp phần làm tăng nguy cơ.
Tin tốt là nhiều yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được. NHS khuyến nghị:
- Bỏ thuốc lá.
- Ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm.
- Vận động thường xuyên phù hợp với sức khỏe.
- Hạn chế rượu bia.
- Không bỏ thuốc điều trị các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường theo đơn của bác sĩ; nếu có băn khoăn về thuốc, hãy hỏi bác sĩ thay vì tự ngừng.
Bên cạnh đó, người trung niên và cao tuổi nên đo huyết áp định kỳ, kiểm tra đường huyết, mỡ máu theo lịch hẹn của bác sĩ để phát hiện sớm những “ngòi nổ” của đột quỵ.
Khi nào cần đi khám dù triệu chứng đã hết?
Có những trường hợp người bệnh chỉ bị yếu tay, nói ngọng hay mờ mắt trong vài phút rồi tự hết. Đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua – một lời cảnh báo rằng đột quỵ thực sự có thể xảy ra. Theo NHS, người từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua có nguy cơ đột quỵ cao hơn. Vì vậy, dù triệu chứng đã biến mất, người bệnh vẫn cần được đưa đi khám càng sớm càng tốt để bác sĩ tìm nguyên nhân và có kế hoạch phòng ngừa.
Lời kết
Đột quỵ đến rất nhanh, nhưng sự bình tĩnh và hiểu biết của người bên cạnh có thể tạo ra khác biệt lớn. Hãy dành vài phút chia sẻ quy tắc BE FAST với ông bà, cha mẹ và những người trong gia đình. Khi thấy bất kỳ dấu hiệu nào, việc cần làm duy nhất là gọi cấp cứu 115 ngay lập tức.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Quy tắc BE FAST trong đột quỵ: Dấu hiệu nhận biết sớm, hiệu quả
- CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) – Signs and Symptoms of Stroke
- NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh) – Causes of a stroke